Με αφορμή μια παρατήρηση του Taleb, θα ήθελα να φανταστείτε όλο το ζωικό βασίλειο της Γης σε ένα νησί εντελώς επίπεδο, χωρίς ανάγλυφα, με σχετικά μεγάλη έκταση — μια ατελείωτη, ομοιόμορφη πεδιάδα. Σίγουρα θα ήταν ένας πολύ στενόχωρος και θορυβώδης τόπος :) Ας βάλουμε τώρα σε αυτό το πλαίσιο έναν παρά πολύ δυνατό κυνηγό, ας πούμε έναν T-Rex. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι η επικράτησή του θα ήταν ολοκληρωτική: όχι απλώς winner, ούτε καν winner που τα παίρνει όλα — θα είχε και τεράστια διαφορά από τον δεύτερο. Σε έναν τόπο χωρίς ανάγλυφο, χωρίς φωλιές και καταφύγια, δεν υπάρχει τίποτα να αναχαιτίσει την κυριαρχία του.
Ας μεταφέρουμε την αναλογία στη σύγχρονη κοινωνία. Η πληροφορία και οι τεχνολογίες πάνω στις οποίες κινείται έχουν μικρύνει δραστικά τις αποστάσεις ανάμεσα στους ανθρώπους και έχουν αυξήσει τη συνδεσιμότητα - τουλάχιστον στον ψηφιακό κόσμο. Κι επειδή ο ψηφιακός κόσμος καθορίζει ολοένα και περισσότερο τον αναλογικό, μπορούμε να πούμε ότι ο κοινωνικός χώρος έχει πυκνώσει συνολικά: λιγότερη απόσταση, περισσότερες συνδέσεις - και οι προβλέψεις λένε ότι αυτό θα συνεχιστεί.
Το πρώτο στοιχείο της αναλογίας, λοιπόν, είναι η συρρίκνωση και η πύκνωση του χώρου. Το δεύτερο είναι η εξάλειψη των διαφοροποιήσεων, η ισοπέδωση των κατά τόπους αναγλύφων. Αυτό το αναλαμβάνουν κυρίως οι μηχανισμοί του θεάματος - με βασικό οδοστρωτήρα τα social media. Δανείζομαι τον όρο «θέαμα» από τον Guy Debord: έναν κόσμο όπου η κοινωνική σχέση μεσολαβείται από εικόνες, και όπου η εικόνα-εμπόρευμα ομογενοποιεί. Έχουμε δηλαδή έναν κόσμο που μεγαλώνει σε πυκνότητα, συνδέσεις και ομοιομορφία. Το ανάλογο του T-Rex δεν υπάρχει ακόμα συνολικά, το βλέπουμε όμως ήδη σε επιμέρους πεδία - η Taylor Swift στη μουσική βιομηχανία είναι ένα καθαρό παράδειγμα. Αν και ο βαθύτερος νικητής ίσως δεν είναι ο σταρ αλλά ο αγωγός: η Swift είναι ορατή, την πρόσοδο όμως την κρατούν το Spotify και η Live Nation, που φιλοξενούν εξίσου όλους τους σταρ. Έτσι ο T-Rex δεν είναι ένα είδος μέσα στο νησί - είναι το ίδιο το έδαφος· winner-take-all σε δύο επίπεδα, performers και πλατφόρμες.
Ο μηχανισμός δεν είναι καινούριος, έχει όνομα. Οι οικονομολόγοι τον λένε superstar economics (Sherwin Rosen, 1981): όταν η τεχνολογία επιτρέπει στον καλύτερο να σερβίρει απεριόριστο κοινό με μηδενικό επιπλέον κόστος, μια μικρή υπεροχή σε ταλέντο μεταφράζεται σε δυσανάλογη υπεροχή σε αμοιβή και προσοχή. Σε επίπεδο δικτύου είναι το Matthew effect - ο πλούσιος σε προσοχή γίνεται πλουσιότερος. Αυτός ακριβώς ο μηχανισμός παράγει και τις κατανομές που βλέπουμε.
Αν η θεωρία στέκει, περιμένω η ανισότητα στην κορυφή να γίνεται όλο και πιο ακραία — όχι απλώς Zipfian (αυτό ήδη είναι), αλλά με τον πρώτο να ξεκολλάει από την υπόλοιπη κατανομή, με τον λόγο #1 προς #10 να διευρύνεται με τον χρόνο. Το σε ποιο μέγεθος να το μετρήσει κανείς, όμως, είναι πιο λεπτό απ’ ό,τι φαίνεται. Δεν έχω κοιτάξει δεδομένα - είναι όμως από τα λίγα σημεία εδώ που πραγματικά ελέγχονται.
Προφανώς υπάρχουν διαφοροποιήσεις και κατά τόπους ιδιομορφίες που δεν εξηγούνται πλήρως. Μάλιστα, μια εύλογη ένσταση είναι η αντίθετη: ότι το ψηφιακό δεν ομογενοποιεί αλλά κατακερματίζει - ο καθένας στη δική του φούσκα. Νομίζω ότι ισχύουν και τα δύο, σε δύο διαφορετικά στρώματα.
Στο στρώμα του αναπαραγώγιμου - ό,τι αντιγράφεται δωρεάν και άπειρα, όπως η ηχογραφημένη μουσική - η αξία τείνει στο μηδέν και ο χώρος κατακερματίζεται σε άπειρα niches. Κι εδώ ο κατακερματισμός δεν είναι μόνο παθητικό αποτέλεσμα: σε έναν τόπο επίπεδο και θορυβώδη είναι λογικό οι μικρές κοινότητες να χτίζουν μόνες τους τα ανάγλυφα που τους λείπουν - φούσκες-καταφύγια, για να προστατέψουν την ταυτότητα και την προσοχή τους από τον θόρυβο και την ομογενοποίηση. Είναι η ίδια εκείνη η απουσία φωλιάς από το νησί, που τώρα την κατασκευάζουν τεχνητά. Εκεί ζει και μια δευτερογενής συνέπεια που με απασχολεί: ο θόρυβος εκρήγνυται, κι έτσι χρειάζεται όλο και περισσότερη ενέργεια για να ακουστεί μια καινούρια άποψη.
Στο στρώμα του μη-αναπαραγώγιμου όμως - η παρουσία, η ζωντανή κοινή στιγμή, το ανήκειν - συμβαίνει το αντίθετο: συγκεντρώνεται μαζικά. Όταν το αντίγραφο γίνεται δωρεάν, η σπανιότητα μεταναστεύει σε ό,τι δεν αντιγράφεται. Επιστρέφει η aura του Walter Benjamin — όχι πια ως ιδιότητα του μοναδικού έργου, αλλά της κοινής εμπειρίας· και κλιμακώνεται με το πόσο καθολικά σε ξέρουν. Οι λίγοι θρυλικοί είναι οι λίγες κοινές γλώσσες που μοιραζόμαστε όλοι — γι’ αυτό καρπώνονται το κοινοτικό premium.
Έτσι το ανάγλυφο τελικά δεν ισοπεδώνεται· σχίζεται σε δύο καθεστώτα — ένας άπειρος επίπεδος κάμπος από niches και λίγες τεράστιες κορυφές συλλογικής τελετουργίας.
Αυτές οι σκέψεις βγήκαν με αφορμή τη συναυλία των Metallica στην Αθήνα τον Μάιο του 2026 - πάνω από 80.000 άτομα, για ένα συγκρότημα σε φανερά παρακμάζουσα πορεία, με ισχνή παραγωγή τα τελευταία 15 χρόνια. Οι πρώτες αναλύσεις εστίασαν στη νοσταλγία και το FOMO· εμένα όμως μου φάνηκε ότι υπήρχε κάτι πιο βαθύ. Δεν πλήρωσαν 80.000 άνθρωποι για έναν καινούριο δίσκο - πλήρωσαν για το μη-αναπαραγώγιμο: για να βρεθούν, για λίγες ώρες, μέσα σε μια κοινή γλώσσα που τους ξεπερνά. Κι αυτή την κοινή γλώσσα, όσο ο χώρος πυκνώνει και ισοπεδώνεται, την έχουν όλο και λιγότεροι.
Πηγές
- Nassim Nicholas Taleb, The Black Swan (2007) - η έννοια του Extremistan και των winner-take-all δυναμικών.
- Sherwin Rosen, «The Economics of Superstars», American Economic Review 71(5), 1981.
- Robert H. Frank & Philip J. Cook, The Winner-Take-All Society (1995).
- Robert K. Merton, «The Matthew Effect in Science», Science 159 (1968).
- Albert-László Barabási & Réka Albert, «Emergence of Scaling in Random Networks», Science 286 (1999) - preferential attachment.
- George K. Zipf, Human Behavior and the Principle of Least Effort (1949).
- Guy Debord, Η Κοινωνία του Θεάματος (1967).
- Walter Benjamin, Το έργο τέχνης στην εποχή της τεχνικής αναπαραγωγιμότητάς του (1935).